Wyposażenie fermy drobiu

Audyt przed zakupem: od czego zacząć automatyzację fermy?

Wyposażenie fermy drobiu powinno wynikać z audytu wody, paszy, mikroklimatu, energii i pracy obsługi, a nie z katalogu urządzeń. Dyrektywa 2007/43/WE wskazuje warunki utrzymania brojlerów jako obszar regulowany na poziomie UE, dlatego sterownik klimatu, wodomierz i alarm fermowy trzeba oceniać razem z budynkiem oraz stadem (źródło: EUR-Lex, 2007).

Jak zrobić mapę procesów w kurniku?

Zacznij od przejścia przez budynek w czasie normalnej pracy i rozpisz drogę wody, paszy, powietrza oraz energii od źródła do ptaków. Z mojej praktyki redakcyjnej wynika, że najwięcej błędów ujawnia się nie na panelu sterownika, lecz przy zaworze, filtrze, czujniku umieszczonym nad nawiewem albo przy ręcznej czynności, której nikt nie wpisał do procedury.

Źródło wody – sprawdź wydajność ujęcia, ciśnienie robocze i miejsce montażu filtracji przed liniami pojenia.
Linie pojenia – policz ich liczbę, długość, rodzaj poidła nipple oraz punkty, w których może powstać przeciek.
Paszociąg spiralny – oceń trasę od silosu paszowego do karmideł, stan przekładni oraz możliwość ręcznego zatrzymania.
Mikroklimat – zaznacz wentylatory osiowe, wloty powietrza, nagrzewnice, czujnik CO2 i czujnik wilgotności.
Zasilanie – ustal, które obwody utrzymują wentylację, pojenie, oświetlenie, ogrzewanie i komunikację alarmową.
Obsługa – zapisz, kto reaguje na alarm w nocy, ile ma czasu na dojazd i gdzie znajduje się instrukcja awaryjna.

Jakie wyposażenie jest najważniejsze?

Najpierw finansuj elementy ograniczające ryzyko przerwania pojenia, wentylacji i zasilania, ponieważ awaria tych układów może szybko pogorszyć warunki stada. Efektowny ekran dotykowy nie skompensuje zatkanego filtra ani źle ustawionego presostatu.

Na fermie brojlerów priorytetem zwykle będzie szczelna instalacja wody z pomiarem przepływu, sprawna wentylacja z alarmem i zasilaniem rezerwowym. W budynku z częstymi wahaniami temperatury pierwszym zakupem może być poprawa wlotów i sterowania wentylatorami, a nie kolejny czujnik.

„Wymagania dotyczące ochrony brojlerów obejmują warunki utrzymania i wyposażenie używane w budynku.” – EUR-Lex, Dyrektywa Rady 2007/43/WE, 2007

Czy automatyzacja naprawi wadliwą instalację?

Nie, automatyzacja fermy nie naprawi źle zaprojektowanej hydrauliki, nieszczelnego dachu ani za małej wydajności wentylatorów. Sterownik jedynie szybciej pokaże problem albo będzie wielokrotnie próbował sterować urządzeniem, które fizycznie nie osiąga wymaganej wydajności.

Przykład: wodomierz fermowy może wykryć nagły wzrost poboru wody, ale nie rozstrzygnie sam, czy przyczyną jest upał, przeciek przy regulatorze ciśnienia czy uszkodzone poidło nipple. Tę decyzję podejmuje człowiek podczas obchodu.

Jak automatyzować pojenie drobiu?

Automatyzacja pojenia polega na połączeniu stabilnego źródła wody, filtracji, regulatora ciśnienia, linii z poidłami nipple i pomiaru przepływu, aby obsługa mogła wykryć odchylenie zanim stanie się ono problemem dla stada. Poidło nipple i wodomierz działają dobrze tylko wtedy, gdy instalacja jest czysta, szczelna i regularnie kontrolowana.

Jakie elementy linii pojenia są kluczowe?

Najpierw dobierz filtrację do jakości wody, następnie zainstaluj regulator ciśnienia i wodomierz w miejscu, które pozwala odczytać wynik dla konkretnej hali. W przypadku osadu mineralnego sam filtr siatkowy może nie wystarczyć – potrzebna jest ocena wody oraz zalecenie dostawcy instalacji.

Filtr wstępny – zatrzymuje większe zanieczyszczenia i wymaga kontroli wkładu zgodnie z faktycznym zabrudzeniem.
Filtr dokładny – chroni regulator ciśnienia i zawory poideł nipple przed drobnymi cząstkami.
Regulator ciśnienia – utrzymuje parametry pracy linii, ale jego nastawę trzeba dopasować do wieku ptaków i dokumentacji systemu.
Wodomierz fermowy – pokazuje zużycie wody w czasie i pomaga zauważyć spadek poboru albo nieszczelność.
Linia pojenia – wymaga właściwej wysokości oraz kontroli poziomu, aby ptaki nie moczyły ściółki.
Punkty płukania – umożliwiają higieniczne przepłukanie instalacji zgodnie z procedurą fermy i zaleceniami producenta.

Jak wykrywać przecieki i spadek poboru wody?

Najprościej porównuj odczyt wodomierza z liczbą ptaków, temperaturą w hali i obserwacją ściółki, zawsze w podobnych porach dnia. Nagła zmiana nie jest diagnozą, lecz sygnałem do sprawdzenia instalacji.

Przykład pierwszy: jeżeli po nocnym postoju odczyt nadal rośnie, obsługa powinna sprawdzić zawory, poidła i widoczne mokre miejsca. Przykład drugi: gdy pobór wyraźnie spada przy niezmienionej obsadzie, zacznij od ciśnienia, filtrów i dostępności wody, a później obserwuj zachowanie ptaków.

Praktyczna zasada jest prosta: odczyt z wodomierza należy zestawić z obrazem ściółki, poideł i stada, ponieważ pojedyncza liczba nie wyjaśnia przyczyny odchylenia.

Czym różni się filtracja od monitoringu przepływu?

Filtracja ogranicza ryzyko zanieczyszczenia instalacji, a monitoring przepływu informuje, ile wody przeszło przez układ w wybranym czasie. Te funkcje się uzupełniają: czysty filtr nie potwierdza prawidłowego poboru, a wodomierz nie usuwa osadu z instalacji.

Element	Główna funkcja	Co kontroluje obsługa	Przykład ryzyka
Filtr wody	Ochrona instalacji przed zanieczyszczeniami	Stan wkładu i spadek ciśnienia	Zatkane poidło nipple
Regulator ciśnienia	Stabilizacja pracy linii	Nastawę i szczelność	Za mały wypływ wody
Wodomierz fermowy	Pomiar zużycia wody	Trend godzinowy i dobowy	Niewykryty przeciek
Alarm przepływu	Informacja o odchyleniu	Próg alarmu i reakcję	Opóźniona interwencja

Więcej zasad jakości i organizacji instalacji opisuje materiał woda na fermie drobiu, a przy produkcji brojlerów przydaje się też poradnik woda dla brojlerów.

Jak ustawić automatyczne karmienie drobiu?

Automatyczne karmienie drobiu opiera się na silosie paszowym, paszociągu spiralnym, napędzie i karmidłach rozmieszczonych tak, aby ptaki miały równy dostęp do paszy. Dobrze ustawiony paszociąg skraca ręczną pracę, ale nie zwalnia z kontroli poziomu paszy, hałasu napędu i stanu karmideł.

Jak dobrać silos paszowy i paszociąg spiralny?

Najpierw określ zużycie paszy dla konkretnego cyklu, częstotliwość dostaw oraz miejsce bezpiecznego dojazdu samochodu. Silos paszowy powinien umożliwiać kontrolę zapasu, a paszociąg spiralny musi mieć trasę ograniczającą ostre załamania i przeciążenie napędu.

Silos paszowy – dobierz jego pojemność do harmonogramu dostaw, a nie wyłącznie do wolnego miejsca przy hali.
Paszociąg spiralny – prowadź zgodnie z wymaganiami producenta, bo zbyt ciasne łuki zwiększają opór pracy.
Napęd – zabezpiecz przed przeciążeniem i zaplanuj dostęp serwisowy do przekładni.
Karmidła – rozmieść równomiernie, aby ograniczyć konkurencję ptaków o dostęp do paszy.
Czujnik poziomu – traktuj jako wsparcie kontroli, a nie zastępstwo dla oględzin końca linii.
Osłony mechaniczne – utrzymuj kompletne, ponieważ chronią obsługę przed elementami ruchomymi.

Czy automatyczne karmienie się opłaca?

To zależy od liczby budynków, pracochłonności obecnego systemu, awaryjności i kosztu serwisu, dlatego opłacalność trzeba liczyć dla konkretnej fermy. Nie deklaruję zwrotu z inwestycji bez danych o roboczogodzinach, stratach paszy, energii i rzeczywistych przestojach.

Przykład trzeci: na fermie, gdzie jedna osoba codziennie przenosi worki i ręcznie uzupełnia wiele punktów, paszociąg może ograniczyć pracę fizyczną. Przykład czwarty: w budynku z zużytym systemem karmienia pierwszy efekt może dać naprawa napędu oraz uszczelnienie przejść, zanim właściciel kupi rozbudowany panel monitoringu.

Jak kontrolować równomierność dostępu do paszy?

Wykonaj obchód podczas pracy systemu, obserwując zachowanie ptaków przy karmidłach oraz poziom paszy na początku i końcu linii. Różnica widoczna między sekcjami hali zwykle wymaga sprawdzenia ustawienia, drożności albo mechaniki transportu.

Jedno zdanie do zapamiętania: paszociąg spiralny daje powtarzalność transportu paszy, lecz dobrostan zależy również od rozmieszczenia karmideł, obsady i codziennej obserwacji stada.

Jak kontrolować mikroklimat w kurniku?

Kontrola mikroklimatu w kurniku łączy czujnik temperatury, czujnik wilgotności, czujnik CO2, sterownik klimatu, wentylatory osiowe i wloty powietrza, aby utrzymywać warunki odpowiednie dla wieku oraz obsady ptaków. EFSA w opinii z 2023 r. wiąże dobrostan brojlerów z warunkami środowiskowymi i zarządzaniem na fermie.

Czym różni się czujnik od sterownika klimatu?

Czujnik mierzy parametr, natomiast sterownik klimatu interpretuje zaprogramowane odczyty i uruchamia wentylatory, wloty, ogrzewanie lub alarm. Żaden sterownik nie będzie działał wiarygodnie, jeśli czujnik CO2 albo czujnik wilgotności został źle umieszczony lub nie przeszedł kalibracji.

Czujnik temperatury – umieszczaj poza bezpośrednim strumieniem nawiewu i z dala od lokalnego źródła ciepła.
Czujnik wilgotności – kontroluj w miejscu reprezentatywnym dla hali, a nie tuż przy mokrej ściółce.
Czujnik CO2 – wykorzystuj do oceny jakości powietrza razem z obserwacją ptaków i wentylacji.
Sterownik klimatu – konfiguruj według projektu budynku oraz dokumentacji urządzeń, nie według przypadkowej nastawy z innej fermy.
Wentylatory osiowe – sprawdzaj ich kierunek pracy, czystość i reakcję na kolejne progi sterowania.
Wloty powietrza – utrzymuj drożne i zsynchronizowane z wentylacją, aby nie tworzyć przeciągów.

Gdzie montować czujniki mikroklimatu?

Montuj czujniki w strefie reprezentatywnej dla ptaków, z dala od bezpośredniego nawiewu, nagrzewnicy i drzwi, a dokładne miejsce potwierdź projektem budynku. Jeden czujnik przy ścianie może poprawnie mierzyć swój punkt, lecz błędnie opisywać warunki w centrum hali.

Przykład piąty: czujnik temperatury zawieszony bezpośrednio pod nagrzewnicą może zbyt wcześnie ograniczyć ogrzewanie. Przykład szósty: czujnik wilgotności blisko nieszczelnego poidła pokaże lokalny problem, a nie wilgotność całej hali.

Jak sprawdzać, czy automatyka odpowiada warunkom stada?

Wykonuj codzienny obchód i porównuj ekran sterownika z zachowaniem ptaków, ściółką, zapachem oraz rzeczywistą pracą wentylatorów. Czujnik pokazuje dane, ale człowiek ocenia, czy ptaki skupiają się, dyszą, unikają części budynku lub stoją na zawilgoconej ściółce.

„Warunki środowiskowe i sposób zarządzania stadem są istotnymi elementami oceny dobrostanu brojlerów.” – EFSA, Welfare of broilers on farm, 2023, parafraza stanowiska naukowego

Przy ustawianiu wentylacji korzystaj z wytycznych projektu oraz dokumentacji producenta. Uzupełniająco przeczytaj materiał wentylacja kurnika dla brojlerów, zwłaszcza przed zmianą programu sterownika.

Jak dobrać alarmy awaryjne i agregat prądotwórczy?

Alarmy awaryjne powinny obejmować co najmniej utratę zasilania, awarię wentylacji, przekroczenie ustalonych progów środowiskowych i nieprawidłowy przepływ wody, a agregat prądotwórczy powinien zasilać obwody krytyczne zgodnie z projektem elektrycznym. Dyrektywa 2007/43/WE wzmacnia znaczenie sprawnego wyposażenia w budynkach brojlerów (źródło: EUR-Lex, 2007).

Jakie alarmy są konieczne na fermie?

Najpierw ustaw alarm zasilania i wentylacji, potem alarmy temperatury, przepływu wody oraz komunikacji ze sterownikiem, ponieważ bez reakcji człowieka nawet poprawny komunikat nie chroni stada. Każdy próg powinien mieć właściciela, numer telefonu i instrukcję działania.

Alarm zaniku zasilania – musi wysłać informację niezależnym kanałem, gdy główny obwód przestaje działać.
Alarm wentylacji – powinien sygnalizować brak pracy krytycznego urządzenia lub nieosiągnięcie założonego stanu.
Alarm temperatury – ustaw zgodnie z programem dla wieku ptaków i sprawdź reakcję po zmianie sezonu.
Alarm przepływu wody – wykorzystuj z wodomierzem fermowym, aby wykrywać nietypowe odchylenia.
Alarm komunikacji – informuje o utracie połączenia ze sterownikiem lub monitoringiem zdalnym.
Alarm lokalny – syrena lub lampa pomaga obsłudze obecnej na terenie fermy szybciej znaleźć problem.

Czy potrzebny jest agregat prądotwórczy?

To zależy od ryzyka przerw zasilania oraz od tego, które systemy krytyczne muszą działać bez przerwy, lecz w budynkach opartych na mechanicznej wentylacji agregat prądotwórczy wymaga szczególnie rzetelnej analizy. Dobór mocy, układu przełączenia i zabezpieczeń zleć uprawnionemu elektrykowi oraz projektantowi.

Przykład siódmy: agregat o niewystarczającej mocy może uruchomić część odbiorników, ale nie utrzymać krytycznych silników w chwili rozruchu. Przykład ósmy: urządzenie sprawne mechanicznie nie spełni zadania, jeśli paliwo, akumulator rozruchowy albo przełącznik zasilania nie zostały objęte testem.

Jak często testować alarm i zasilanie rezerwowe?

Testuj procedurę w ustalonym harmonogramie, po zmianie konfiguracji oraz przed okresem zwiększonego ryzyka pogodowego, dokumentując wynik i czas reakcji. Test nie powinien ograniczać się do naciśnięcia przycisku na panelu – obejmuje powiadomienie, odbiór komunikatu i działanie osoby dyżurnej.

Instalacje elektryczne oraz zasilanie rezerwowe wymagają projektu, ochrony przeciwporażeniowej i weryfikacji przez osoby z odpowiednimi uprawnieniami. Treść nie zastępuje konsultacji z elektrykiem, instalatorem ani zootechnikiem; wymagania normowe należy sprawdzić przed wykonaniem prac w aktualnych materiałach Polskiego Komitetu Normalizacyjnego.

Jak działa zdalny monitoring fermy i jak chronić dane?

Zdalny monitoring fermy umożliwia podgląd alarmów, trendów wody i parametrów sterownika klimatu poza budynkiem, ale jego wartość zależy od stabilnej sieci, aktualnych kontaktów alarmowych i bezpiecznego dostępu. Monitoring jest narzędziem reakcji, a nie substytutem codziennego obchodu stada.

Czy zdalny monitoring zastąpi codzienny obchód?

Nie, zdalny monitoring nie zastąpi codziennego obchodu, ponieważ kamera i wykres nie ocenią w pełni ściółki, zapachu, dźwięku instalacji ani zachowania pojedynczych grup ptaków. Dane powinny skracać drogę do problemu, nie usprawiedliwiać rezygnację z kontroli hali.

Powiadomienia SMS lub aplikacyjne – ustaw dla zdarzeń krytycznych i testuj ich odbiór przez osoby dyżurne.
Historia danych – zapisuj trendy temperatury, wody i alarmów, aby porównywać zmiany między cyklami.
Kamera – wykorzystuj pomocniczo do kontroli wybranych stref, nie jako jedyny dowód stanu stada.
Dostęp użytkowników – nadaj osobne konta zamiast przekazywać jedno wspólne hasło całej załodze.
Łącze internetowe – przewidź utratę internetu i lokalną pracę sterownika bez chmury.
Procedura ręczna – trzymaj przy hali instrukcję działania na wypadek awarii sieci lub aplikacji.

Jak zabezpieczyć sterownik i sieć fermową?

Zacznij od zmiany fabrycznych haseł, utworzenia oddzielnych kont oraz aktualizacji urządzeń zgodnie z instrukcją producenta. Nie wystawiaj sterownika klimatu bezpośrednio do internetu, jeśli dostawca nie przewidział bezpiecznego sposobu dostępu.

Praktyczna zasada: alarm fermowy powinien działać lokalnie nawet wtedy, gdy zdalny monitoring traci internet. W gospodarstwach z wybiegiem przydaje się także osobna procedura dla infrastruktury poza halą; kontekst organizacyjny znajdziesz w artykule wybieg dla drobiu.

Jak policzyć koszt całkowity wyposażenia i ROI?

Koszt całkowity wyposażenia fermy to cena urządzeń, projekt, montaż, uruchomienie, energia, części, kalibracja czujników, serwis i ryzyko przestoju, a nie sama kwota z oferty. Ceny urządzeń, energii i usług zmieniają się, dlatego przed zakupem sprawdź aktualne oferty producentów oraz warunki gwarancji w miesiącu podejmowania decyzji.

Jakie pozycje wpisać do kalkulacji?

Najpierw zbierz wszystkie koszty jednorazowe i roczne, a potem porównaj je z mierzalnymi efektami: liczbą roboczogodzin, historią awarii, stratami wody, zużyciem energii i przewidywaną trwałością komponentów. Nie wpisuj oszczędności „na oko”.

Urządzenia – wpisz osobno linie pojenia, wodomierz, paszociąg, sterownik klimatu, alarmy i agregat prądotwórczy.
Projekt i montaż – uwzględnij instalację hydrauliczną, elektryczną, konstrukcje wsporcze oraz odbiory.
Uruchomienie – policz konfigurację progów, szkolenie obsługi i test alarmów z realną procedurą.
Eksploatacja – dodaj energię, paliwo do agregatu, wkłady filtracyjne i transmisję danych dla monitoringu.
Serwis – wpisz przeglądy, kalibrację czujników, części zużywalne oraz możliwy koszt dojazdu serwisu.
Ryzyko przestoju – oszacuj koszt awarii na podstawie własnych zdarzeń, nie ogólnych deklaracji sprzedażowych.

Jak liczyć ROI bez obiecywania zwrotu?

Policz ROI dopiero po ustaleniu okresu analizy i danych z własnej fermy, na przykład z 12 miesięcy obejmujących roboczogodziny, naprawy oraz zużycie mediów. Jeżeli nie masz historii danych, rozpocznij od pomiaru bazowego przed montażem i porównaj wyniki po pełnym cyklu produkcyjnym.

Automatyzacja ma ekonomiczny sens wtedy, gdy poprawa kontroli procesu, ograniczenie ryzyka i oszczędność czasu są większe niż pełny koszt posiadania systemu w określonym horyzoncie. To wniosek z kalkulacji, nie obietnica producenta.

Jak zaplanować serwis, kalibrację i wdrożenie etapami?

Serwis i kalibracja urządzeń fermowych powinny mieć stały harmonogram obejmujący filtry, linie pojenia, paszociąg spiralny, czujniki, wentylatory osiowe, alarmy i agregat prądotwórczy. Kalibracja czujników ma sens tylko wtedy, gdy wykonuje ją osoba stosująca właściwą metodę oraz dokumentację producenta.

Jak często wykonywać kontrolę urządzeń?

Kontrolę wizualną wykonuj codziennie podczas obchodu, a przeglądy okresowe prowadź według instrukcji producenta, intensywności pracy oraz historii awarii. Nie kopiuj jednego terminu dla wszystkich urządzeń: filtr, napęd paszociągu i czujnik CO2 zużywają się w inny sposób.

Codzienny obchód – obejmuje poidła nipple, ściółkę, pracę karmideł, odczyty sterownika i niepokojące dźwięki.
Filtry wody – kontroluj częściej przy wodzie o większym osadzie oraz po spadku ciśnienia w instalacji.
Wodomierz fermowy – porównuj z trendem zużycia, aby wychwycić nagłe zmiany wskazań.
Wentylatory osiowe – sprawdzaj czystość, drgania, osłony i reakcję na sygnał sterownika.
Czujnik CO2 i czujnik wilgotności – kalibruj zgodnie z instrukcją producenta oraz zapisuj wynik kontroli.
Agregat prądotwórczy – testuj wraz z przełączeniem zasilania i sprawdzeniem alarmu, paliwa oraz akumulatora.

Jak wdrożyć wyposażenie fermy etapami?

Wdrożenie podziel na etapy: najpierw usuń ryzyka krytyczne, następnie dołóż pomiar i alarmy, a na końcu rozbuduj monitoring oraz funkcje wygodowe. Taka kolejność pozwala sprawdzić działanie instalacji bez jednoczesnej zmiany wszystkich procesów.

Etap pierwszy – napraw źródła ryzyka, takie jak nieszczelności, uszkodzone wentylatory i wadliwe zabezpieczenia elektryczne.
Etap drugi – zamontuj pomiar wody, podstawowe alarmy oraz niezbędne elementy kontroli mikroklimatu.
Etap trzeci – uruchom paszociąg, sterownik klimatu i testuj ustawienia w obecności obsługi.
Etap czwarty – dodaj zdalny monitoring po potwierdzeniu lokalnej stabilności systemu.
Etap piąty – przeprowadź próbę awaryjną z dokumentacją reakcji oraz poprawkami w procedurze.

Każda zmiana w automatyce powinna kończyć się wpisem: co ustawiono, kto zatwierdził parametr, jaki był wynik testu i kiedy zaplanowano kolejną kontrolę.

Najczęściej zadawane pytania

Co automatyzować najpierw na fermie?

Najpierw oceń ryzyko dla ciągłości pojenia, wentylacji, zasilania i kontroli stada. Kolejność zakupów powinna wynikać z faktycznych wąskich gardeł, a nie z popularności urządzenia lub wyglądu panelu sterowania.

Czy czujniki zastąpią codzienny obchód?

Nie, czujniki nie zastąpią codziennego obchodu. Dostarczają danych o parametrze, lecz nie oceniają zapachu, ściółki, hałasu instalacji, zachowania ptaków ani stanu każdego poidła nipple.

Jakie alarmy są najważniejsze?

Najważniejsze są alarmy zaniku zasilania, awarii wentylacji, odchyleń temperatury oraz nieprawidłowego przepływu wody. Alarm wymaga testów i przypisanej procedury reakcji, ponieważ nieodebrane powiadomienie nie rozwiązuje problemu.

Czy potrzebny jest agregat prądotwórczy?

To zależy od ryzyka przerw zasilania i systemów krytycznych pracujących w budynku. Dobór agregatu prądotwórczego, mocy rozruchowej oraz przełącznika zasilania powinien przygotować uprawniony specjalista.

Jak obliczyć opłacalność automatyzacji?

Porównaj pełny koszt wdrożenia z danymi o roboczogodzinach, awariach, stratach wody, energii i serwisie. Nie opieraj kalkulacji wyłącznie na cenie zakupu ani na deklarowanym zwrocie bez danych z własnej fermy.

Jak często kalibrować czujnik CO2 i czujnik wilgotności?

Termin zależy od modelu, warunków pracy i zaleceń producenta, dlatego sprawdź dokumentację konkretnego urządzenia. Po każdej kalibracji zapisz datę, metodę, wynik oraz osobę wykonującą kontrolę.

Czy zdalny monitoring działa bez internetu?

Lokalny sterownik klimatu powinien realizować podstawowe funkcje bez dostępu do internetu, ale zdalne powiadomienia i podgląd danych mogą wtedy nie działać. Przed zakupem sprawdź, które funkcje urządzenie utrzyma lokalnie po utracie łącza.

Źródła i literatura

Przeczytaj również

Anna Zając

Od kilkunastu lat doradza hodowcom drobiu — od przydomowych kurników po małe fermy. Pisze o żywieniu, zdrowiu i dobrostanie ptaków prostym, praktycznym językiem.